نماتد

تهیه و تنظیم: بهمن پیروی

دسته بندي كلي از موجودات كره زمين

1- جاندار (زنده) شامل گياهان و جانوران 2- بی جان (غير زنده)

درختان و درختچه ها جزو گياهان دائمي هستند كه ساقه آنها چوبي شده و باتوجه به نوع گونه طي چند سال يا چندصد سال به زندگي و رشد و نمو خود ادامه مي دهند. درختان معمولا يك ساقه يا تنه راست دارند و پس از رسيدن به ارتفاع معيني شاخه ها از آنها منشعب مي گردند و همين شاخه ها هستند كه در واقع تاج درخت را بوجود مي آورند. يك درخت از سه قسمت اساسي ريشه، تنه (ساقه) و شاخه و برگ تشكيل يافته است.

1- ريشه ها:

شامل يك ريشه اصلي يا عمودي و ريشه هاي فرعي يا جانبي هستند. اگر ريشه ها نزديك سطح خاك قرار گيرند ريشه هاي سطحي يا افقي ناميده مي شوند. كار ريشه ها اين است كه درخت را در خاك استوار نگه مي دارد و به كمك تارهاي كشنده خود تغذيه گياه را با آب و نكمهاي محلول تامين مي كند.

2- تنه (ساقه):

تنه درخت از ساقه اي كم و بيش دراز تشكيل كه به شاخه هاي اصلي منشعب مي شود. شاخه هاي اصلي به نوبه خود انشعاب يافته و شاخه هاي فرعي را بوجود مي آورندو مجموعه انشعابات، تاج يا تاج پوشش درخت را تشكيل مي دهد. هر درخت شكل ظاهري خاصي دارد كه گاهي به سهولت مي توان آنرا شناسايي كرد.

3- برگها:

شكل و طرز قرار گرفتن برگها بر روي شاخه ها در گونه هاي مختلف بشيار متفاوت است. برگهاي سوزني برگان بسيار باريك و فقط يك رگبرگ دارند اما برگهاي بعضي از درختان پهن برگ مثل انجير، چنار، صنوبر و ... بسيار گسترده و داراي چندين رگبرگ هستند. طول عمر يا دوام برگها كم و بيش زياد است. بعضي از آنها خزان مي كنند و برخي ممكن است چندين سال به فعاليت خود ادامه دهند. اين برگهارا برگهاي هميشه سبز يا پايا مي نامند. سوزني برگان معمولا برگهاي پايا دارند. (لاريكس خزان مي كند)

از سطح زمين تا پيش از جداشدن شاخه ها را تنه، قسمت زير خاك را ريشه و قسمت بالايي را تاج درخت گويند.

بطور كلي درختان و درختچه ها از نظر فرم حياتي و نيز با توجه به تقسيمات گياه شناسي به هفت گروه تقسيم مي شوند:

1- سرخس ها 2- سيكادها 3- ژينكگوها 4- سوزني برگان 5- افدراها 6- نخل ها 7- پهن برگان

1- سرخس هاي درختي از خانواده (پولي پورياسه) poly poryaceae

خانواده سرخسيان متعلق به خانواده پولي پورياسه است. تنه نسبتا بلندي دارند و تاج آنها در انتهاي تنه منشعب مي شودو مخصوص مناطق گرمسيري هستند و بدون گل و ميوه (با هاگ) ازدياد مي يابند. سرخسها در بخش گياهان زينتي داراي چندين گونه هستند.

2- سيكادها از خانواده (سيكاداسه) cycadaceae

يك گياه قديمي و مربوط به دوره هاي بسيار كهن زمين شناسي است. سيكاس از گياهان آپارتماني محسوب مي شود. اين گياه بسيار بزرگ و سبز، منظره اي زيبا در داخل منزل يا گلخانه بوجود مي آورد. سيكاس بومي جنگلهاي نسبتا گرم و مرطوب است به همين دليل وقتي از شرايط طبيعي خود جدا مي شود و به محيط جديد برده مي شود تغييراتي در سيستم رشد و نمو آن بوجود مي آيد. تاج و فرم سيكاس شبيه نخل ها است و در انتهاي تنه برگهاي بلند شانه اي پر مانند قرار مي گيرد. ميوه آن شبيه كاجها است.

3- ژينكگوها از خانواده (ژينكگو آسه) Ginkyoaceae

درخت ژينكگو يك درخت منحصر بفرد و يكي از قديمي ترين گونه هاي زنده جهان است. اصل اين درخت از كشور چين است اما در كشورهاي بسياري در دنيا و در اطراف اماكن مذهبي در كشورهاي آسياي شرقي بعنوان يك درخت مقدس و تزئيني كاشته شده است. اين درخت داراي عمر طولاني است و با عمر 3000 سال در كشور چين گزارش شده است. پس از بمباران اتمي هيروشيما در ژاپن به سال 1945 ميلادي كه تقريبا همه گياهان و جانوران در منطقه از بين رفتند ژينكگوها از محدود موجودات زنده اي بودند كه در اين شرايط زنده ماندند. امروزه چهار درخت در فاصله حدود 2 كيلومتري محل بمباران شده رشد مي كند. گياهي دوپايه است (نر و ماده) ميوه هايي شبيه زيتون دارد و بعد از ريختن روي زمين بدبو مي شود به همين جهت بهتر است در فضاي سبز (پاركها) از پايه نر استفاده شود.

4- سوزني برگان:

نامهاي مختلفي براي سوزني برگان وجود دارد يكي (كوني فرا يا كوني فرز- مخروطيان) conifera يا coniferes بخاطر مخروطي بودن ميوه در تعدادي از سوزني برگان است. گاهي كلمه every green (هميشه سبز) بكار رفته است. (بعضي از سوزني برگها خزان كننده هستند مانند لاريكس larix ، تاكساديوم taxadium ) گاهي كلمه –سفت وود- soft wood (چوب نرم) بكار مي رود بخاطر نرمي چوب (بعضي از پهن برگها چوب نرم تري دارند مانند بيد، صنوبر و...) تمام سوزني برگان چوبي هستند ودر زمانهاي گذشته حدود 300 ميليون سال پيش شناسايي شده اند. امروزه تقريبا 600 گونه از آنها باقي مانده است. سوزني برگان خانواده، جنس و گونه هاي مختلفي دارند كه در اين درس به بعضي از آنها پرداخته خواهد شد.

5- افدراها از خانواده (افدراسه) Ephedraceae

كه در فارسي بنام ريش بز شناخته مي شوند. بصورت درختچه هاي كوچكي در مناطق استپي ايران انتشار دارند.

6- نخل ها از خانواده (پالماسه) Palmaceae

تعدادشان در مناطق گرمسيري زياد است. برگهاي بلند شانه اي دارند.

7- پهن برگان:

خانواده، جنس و گونه هاي متعددي دارند كه در اين درس به شرح و خصوصيات بعضي از آنها پرداخته خواهد شد.

طبقه بندی یا رده بندی :

منظور از رده بندی گیاهان قراردادن آنها به ترتیبی خاص برای تعیین و شناسائی آنهاست در این رده بندی تا آنجا که امکان دارد روابط فامیلی گیاهان مشخص می شود . تعداد دقیق گیاهان ( گونه های مختلف ) کره زمین بدرستی مشخص نیست ولی تا حالا حدود 350 هزار گونه شناخته شده است .

علم رده بندی را Plant classification یا Plant taxonomy می گویند .

در گذشته های دور گیاهان از نظر خصوصیات رویشی طبقه بندی می شد مثل طریقه رشد نبات و یا ساختمان برگ ، امّا در حال حاضر طبقه بندی بر اثر ساختمان زایشی مثل گل و میوه انجام می گیرد بخاطر اینکه اعضاء زایشی کمتر تحت تاثیر شرایط محیطی قرار می گیرند در حالیکه اعضاء رویشی معمولاً تحت تاثیر شرایط محیطی تغییر می یابد .

نام گیاهان از یک مکان به مکان دیگر متفاوت بوده ویا گاهی گیاهان کاملاً متفاوتی یه یک اسم نامیده می شوند . برای آنکه افراد متخصص یکدیگر را درک نمایند و دقیقاً بدانند درباره چه گیاهی صحبت می کنند گیاهان را به روشی موسوم به سیستم طبقه بندی علمی نامگذاری کرده اند در این روش موجودات را بر اساس خصوصیات ریخت شناسی ، تکاملی و ژنتیکی در 7 طبقه قرار می دهند که ترتیب طبقات عبارتند از :

1) سلسله Kingdom 2) بخش یا شاخه Dvision 3) رده یا طبقه Class 4) راسته Order 5) تیره یا خانواده Family 6) جنس Jenus 7) گونه Species ---- واریته Variety

الف) گونه Species : واحد اصلی رده بندی موجودات زنده می باشد . یک گونه یک نوع موجود زنده است مانند درخت ممرز – راش – پلنگ – خرس

تعریف یک گونه را غالباً کوچکترین واحد سیستم رده بندی در نظر می گیرند و به افرادی که دارای یک منشاء بوده و از لحاظ ساختمانی و خصوصیات طبیعی مشابه باشد و بتوانند این مشخصات را در شرایط مختلف در نسلهای بعدی حفظ نمایند « گونه » گویند .

واریته Variety :یکی دیگر از تقسیمات است که بعد از گونه قرار می گیرد مانند : Juniperus – communis – var – depressa

ب) جنس Jenus : مجموع گونه هایی که شباهت نزدیک به هم داشته باشند در یک جنس قرار می گیرند مانند : آلو – زردآلو- گیلاس – هلو که همه در یک جنس قرار می گیرند تمام این گونه ها دارای خصوصیات اصلی و مهم مشترک هستند اما از لحاظ جزئیات با هم فرق دارند .

ج) تیره یا خانواده Family : مجموع جنسهای خویشاوند نزدیک یا مشابه خانواده را تشکیل می دهند مثل درخت اُوجا – ملج – آزاد که در خانواده Ulmaceae قرار می گیرند تمامی خانواده ها معمولاً به Ceae ختم می شوند .

د) راسته Order : مجموع خانواده های مشابه ، خویشاوندان نزدیک که دارای مشخصات معین مشترکی باشند به یک راسته تعلق دارند راسته به ales ختم می شود مثل گل سرخ Rosales .

هـ ) رده یا طبقهClass : مجموع راسته های خویشاوند تشکیل یک رده می دهند نام رده بهae ختم می شود مثل رده تک لپه ای monoeoty ledonae

و ) بخش یا شاخه Dvision : مجموع رده های خویشاوند یک شاخه نامیده می شود نام یک شاخه به phyta ختم می شود مثل گیاهان تک سلولی یا پر سلولی Protophyta

ی ) سلسله Kingdom : مجموع شاخه های خویشاوند تشکیل یک سلسله را می دهند.

نام گذاری گیاهان : اسم علمی یا اسم لاتین ( Seientific name ) اسامی علمی که به طور عمده از کلمات یونانی و لاتین گرفته شده اند دارای ترتیبی خاص بوده که توسط گیاه شناسان در کنفرانس بین المللی گیاه شناسی وضع شده است . مزیت استفاده از زبان لاتین بدان علت است که اساس این زبان به وسیله دانشمندان شناخته شده و آن را رسماً زبان علمی بین المللی کرده اند اسم علمی اغلب بیان کننده محل یا نشان ویژه و یا یادگار افراد می باشند هر گونه گیاهی دارای اسم علمی است که از دوکلمه درست شده است اولی با حرف بزرگ است اسم جنس و دومی که با حرف کوچک است اسم گونه می باشد این طرز نامگذاری در قرن هفدهم اولین بار توسط لینه سوئدی بکار برده شد به دنبال هر اسم علمی حرف اول کسی که آن گونه را نام گذاری کرده ذکر می شود .

نام لینه کسی که نامگذاری نموده – نام گونه – نام جنس Carpinus betelus L

تقسیم گیاهان از نظر ارتفاع :

درخت به گیاهی چوبی اطلاق می شود که دارای یک تنه باشد و در شرایط مناسب بتواند به بلندی 5 متر برسد مانند:

صنوبر-بلوط-راش

به گیاهان چوبی دیگر که ساقه آنها از پائین منشعب شود و کمتر از 5 متر باشد درختچه گویند مانند: انار وحشی

اندامهای شاخص در شناسائی درختان :

الف) جوانه ها : جوانه ها عبارتند از نوک جنینی ساقه های عامل برگ ، گل و یا هردو که عموماً با فلس پوشیده شده اند .

ب) برگ ها : برگ ها عموماً پهن ، نازک و کار فتوسنتز را انجام می دهند برگ ها دوره زندگی مشخصی دارند ، پایا هستند یا خزان کننده . برگ ها به شکلهای گونان ممکن است بر روی شاخه قرار گیرند :

شانه ای زوج شانه ای فرد پنجه ای چرخه ای متناوب متقابل برگ

ج) شکل برگ : گرچه اندازه کلی پهنک برگ می تواند تحت تاثیر شرایط محیط قرار گیرند اما شکل برگ اغلب برای هر گونه اختصاصی است :

دایره ای مفرس دندانه دار ساده پنجه ای لپ دار کلیه ای تخم مرغی نواری-خطی نیزه ای بیضی فلبی

د) گل:بخش زیادی از رده بندی گیاهان گلدار بر پایه اندام های زایشی قرار دارد گل شاخه ای بسیار تغییر یافته همراه با ضمائم تخصصی است . گلها ممکن است در کنار برگ یا در مواردی بیشتر کنار برگی تحلیل رفته موسوم به براکته ( برگک ) بوجود آید .

یک گل از قسمت های زیر تشکیل شده است :

مجموع اندام های ماده گل ( تخمدان ، خامه ، کلاله ) را مادگی گویند .

بساک : بخشی از پرچم است که در آن دانه گرده تولید می شود .

تخمدان : بخش قاعدگی حجیم اندام ماده که در آن تخمک بوجود می آید .

جام : مجموع گلبرگ ها را گویند ممکن است رنگی باشد به هم پیوسته یا آزاد .

خامه : لوله ای که کلاله را به تخمدان متصل می کند .

کاسه گل : خارجی ترین قسمت گل که عموماً سبز رنگ هستند ( کاسبرگها)

کلاله :بخشی از خامه است که محل قرارگیری و رویش دانه گرده است .

نهنج : بخشی از ساقه که حامل اجزای گل است .

گیاه دوجنسی:گیاهی است که اندام نر(پرچم)واندام ماده دریک گل قرارداشته باشند مانندگیاهان ودرختچه های خانواده Rosaceae

گیاهان تک جنسی: گیاهی است که اندام نر و ماده جدا از یکدیگر هستند چنانچه هر دو بر روی یک درخت قرار گرفته باشند یک پایه نامیده می شوند مثل بسیاری از درختان جنگلی ( راش ، ممزر، گردو) و چنانچه اندام نر و ماده از همدیگر جدا بوده و برروی پایه های جداگانه قرار گرفته باشند به آن دو پایه گویند مانند : صنوبر ها – خِرمندی

مشخصات گیاهی و شرایط رویشگاهی سوزنی برگان مهم در ایران :

بعضی از درختان و درختچه های سوزنی برگ در ایران به شرح زیر است :

خانواده کاج :

Pinus eldarica کاج تهران

Pinus Pinus brotia کاج بروسیا

Pinus nigra کاج سیاه

Pinus radiata کاج رادیاتا

Pinaceae picea picea abies نوئل

Abies Abies nordmaniana

Abies alba

Larix

Cedrus libani سدروس لیبانی

Cedrus Cedrus deodora درایران فراوان است دئودورا

Cedrus atlantica آتلانتیک

درایران نیست برگ کوچک Cedrus brevifolia

1)خانواده کاج Pinaceae : درختان این خانواده بسیار قدیمی و قسمت اعظم گیاهان نواحی نیم کره شمالی را احاطه کرده اند بعضی از گونه های مختلف آن برای استفاده از چوب یا به عنوان گونه زینتی طی سالهای گذشته وارد ایران و کشت گردیده اند که به بعضی از جنس ها و گونه های مهم آن می پردازیم :

جنس کاج Pinus : جنس کاج بومی ایران نبوده و گونه های مختلف آن به ایران وارد شده و در استانهای مختلف کشت گردیده اند. مهمترین گونه جنس کاج در ایران ، کاج تهران است ، کاج تهران از گرجستان وارد ایران شده و به طور گسترده در تهران ، فارس ، خراسان ، سیستان و بلوچستان ، شمال ایران و بسیاری از استانهای دیگر کشت گردیده و سازگاری خوبی نشان داده است دیگر گونه های این جنس عبارتند از : کاج بروسیا، کاج سیاه ، کاج رادیاتا

خانواده سرو:

این خانواده در دنیا حدود 130 گونه دارد گونه های مهم این جنس در ایران عبارتند از :

جنس سرو Cupressus sempervirens var fastigiata سرو ناز

Cupressus Cupressus sempervirens var ceriformis سرو شیراز

Cupressus sempervirens var horizontalis زربین

Cupressaceae Cupressus arizonica سرو نقره ای

اُرس juniperus polycarpos

Juniperus juniperus foetidissima

سروکوهی juniperus sabina مای مرز

juniperus communis پیرو

juniperus oxycedrus

Biota – Thya* oriantalis سرو خمره ای ( سرو تبری – نوش )

سروها cupressus : یکی از زیباترین و خوش فرم ترین سروهای ایران است که درختان بزرگ آن در باغ ارم شیراز وجود دارد این درخت دارای شاخه های کوتاه تقریباً موازی تنه و روبه بالا بوده و تاج شکل تقریباً هرمی به خود می گیرد .

زربین hrizontalis : هوریزون به معنای افقی است ، این درخت در دره حسن آباد چالوس ، علی آباد کتول گرگان ، رامیان ، منجیل و در بعضی از نقاط استان خوزستان ، فارس ، ارسباران و بعضی از نقاط دیگر ایران وجود دارد پوست ذربین قهوه ای روشن و شاخه ها به طور افقی نسبت به تنه قرار می گیرند و نام هوریزون تال به همین علت به آن داده شده است چوب آن بخاطر داشتن رزین معطر و همچنین نسبت به رطوبت مقاوم است صمغ موجود در چوب باعث دور شدن حشرات ( آفات مربوط به چوب ) شده و به همین خاطر بسیار با دوام است .

سرو نقره ای arizonica: به خاطر رنگ نقره ای برگها به این نام مشهور شده حدود یک قرن پیش به ایران وارد شده مقاوم به خشکی و کمبود مواد غذائی می باشد ( نسبت به سایر سروها ) در سرمای خیلی زیاد و برف زیاد صدمه می بیند در اکثر مناطق ایران غیر از مناطق گرمسیری و سردسیری به عنوان فضای سبز و پارک کاشته شده ومقاومت خوبی نشان داده است.

اُرس ( سرو کوهی ) Juniperus : این جنس در ایران گونه های مختلفی دارد که بعضی ها به صورت درخت و بعضی دیگربه صورت درختچه می باشند و دارای گونه های زیر می باشند.

پولی کارپوس J.Polycarpos :این درخت در دامنه های جنوبی البرز در ارتفاعات کوه های خراسان ، دره هراز، کرج ، ارسباران کوههای زاگرس ، کرمان ، فارس ، بندر عباس و ... وجود دارد .

درختی است دو پایه مخروطی شکل و برگ های فلسی شکل چسبده به شاخه ، میوه آن گرد و به رنگ نیلی متمایل به سیاه ( آبی تند ) و دارای تعداد زیادی دانه می باشد .

فُتیدیسیما Foetidissima : این گونه بنا به گفته مرحوم دکتر ثابتی در خوش ییلاق و ارسباران و بنا به اعلام مرحوم دکتر جوانشیر صرفاً در ارسباران وجود دارد و به ارتفاع بیش از 12 متر می رسد میوه دارای یک دانه کروی یا دو دانه نیم کروی است .

مای مرز Sabina : در ارتفاعات ییلاقی جایی که جنگل ها تمام می شوند بصورت پشته مانند وجود دارد(درختی که روی زمین خوابیده)

پیرو communis: به صورت درختچه و پشت برگها یک نوار سفید است .

اُکسیسدروس Oxycedrus : شبیه همان پیرو است ولی پشت برگها دو نوار سفید است .

نوش ، سرو خمره ای یا سرو تبری : درختی است بومی چین ، جنگل طبیعی آن در ایران در منطقه سُورکَش علی آباد گرگان وجود دارد ، درختی است بردبار و کم نیاز و دارای فرم های متعدد زینتی آست که از نظر ارتفاع فرم تاج یا انبوهی و تُنُک بودن رنگ با هم فرق می کنند برگها به صورت فلسهای کوچک است .

خانواده تاکساسه Taxaceae :

گونه جنس خانواده

(سرخدار) تاکسوس تاکسوس Taxaceae Taxus baccata

نام تاکسوس در لاتین به معنای درخت سبز است گونه درختی موجود در ایران به نام تاکسوس باکاتا (سرخدار ) می باشد و (به طور طبیعی در جنگل های گیلان موجود است درختی ایرانی است ) در ارتفاعات میان بند ( حدود 1400 متر ) جنگل های شمال ایران پراکنده اند درختی است دو پایه به ارتفاع تا 20 متر ، دارای تنه ای صاف و پوست حنایی رنگ روشن درختی است سایه پسند، سطح فوقانی برگ ها سبز تیره براق و سطح تحتانی کم رنگ است . چوب آن سخت و رنگ قرمز قهوه ای دارد و بسیار بادوام می باشد و برای ساختن مبل و لوازم چوبی منزل مورد استفاده قرار می گیرد . تمام قسمت های این گیاه بخصوص بذر آن برای انسان و دام است نسبت به سرمای زمستان مقاوم می باشد.خانواده آسه راسه Aceraceae: مشخصات گیاهی و شرایط رویشگاهی پهن برگان مهم ایران:

Acer campester کَرب

Acer capadocicum( laatum ) شیردار

Aceraceae Acer افرا Acer velutinum ( insigne ) پِلَت

Acer platanoides کرکف

Acer monspesswanum کرکو

خانواده آسه راسه Aceraceae: این خانواده حدود 150 گونه دارد تقریباً تمامی گونه های آن در جنس Acer خلاصه شده اند، برگ های آن کنگره دار و پنجه ای است ( مانند برگ چنار) و به صورت متقابل قرار گرفته اند ( افرای سیاه برگ های شانه ای دارد) میوه آن بالدار و دوقسمتی است ( مانند اوجا – ملج ) جنس افرا یا «آسر» از کلمه لاتین Aker به معنی سخت و تیز است مهم ترین گونه های آن عبارتند از :

1- کرب ( آسر کمپریا ) Acer campeste: این درخت در ارسباران و از گرگان تا آستارا در نقاط مختلف جنگل وجود دارد و ارتفاع آن تا 20 متر می رسد برگ های 3 تا 5 لُوب دارد میوه های آن کوچک و با بال افقی و زاویه باز دارد.

2- افرای شیردار (کاپادوسیام )Acer capadocicum( laatum ) : این درخت در سرتاسر جنگل های شمال می روید تنه ی آن صاف و شاخه های جوان ابتدا کبود و کرکدار و پس از سایر افراها مورد توجه دامداران است( جهت تعلیف دام).

3- افرای پلت (ولوتیوم این سیگن) Acer velutinum ( insigne ): این درخت در سرتاسر جنگل های شمال ایران از جلگه تا ارتفاعات با ارتفاع بیش از 20 متر دیده می شود قطر تنه بعضی از این درختان به بیش از یک متر می رسد برگ هایش بزرگ به ابعاد 25 سانتیمتر طول و دمبرگ بلند دارد.

4- کرکف Acer platanoides: درختی است به ارتفاع بیش از 25 متر و قطر تنه ای 1 متر مخصوص ارتفاعات جنگل های شمال است( ارتفاع 1800 به بالا) شاخه های آن صاف و برگ های آن دارای 5 تا لوب با قاعده قلبی شکل دمبرگ آن صاف و دارای شیرابه است زاویه میوه ها تقریباً افقی است.

5- کرکو Acer monspesswanum: این گونه دارای چندین زیرگونه است در دامنه های جنوبی البرز و در جنگل های زاگرس وجود دارد درخت کوچکی است که برگ هایش 3 لوب دارد برگ های آن چرمی با سطح فوقانی سبز تیره و درخشان و سطح تحتانی سبز مایل به زرد با بالهای میوه مجاور هم و به صورت موازی هستند. از افراهای دیگر مانند:

افرای سیاه Acer negando- افرای ابلق Acer negando var auratum - افرای قرمز Acer plamatum - هستند که زینتی بوده و در منازل بکار برده می شود.

Betula B. pendolla

Betulaceae A. glotions توسکای قشلاقی ( از سطح دریا تا ارتفاع 800 متری دیده شده)

Alnus A. subcordataتوسکای ییلاقی ( از سطح دریا تا ارتفاع 2400 متر ی دیده شده)

خانواده بتولاسه Betulaceae :

این گیاهان به صورت درختان و درختچه های خزان کننده هستند که گل های نر و ماده آن ها روی یک درخت دیده می شوند(یک پایه) گل ها غالباً قبل از ظهور برگ ها پیدا می شوند، میوه آن ها بالدار است

این خانواده در ایران دو جنس دارد یکی از جنس ها بتولا پندولا(توس یا غان) Betula pendplla می باشد.

1) بتولا پندولا(توس یا غان) Betula pendplla: این درخت که دارای تنه سفید رنگ و ارتفاع آن حداکثر به 20 متر می رسد در نیم کره شمالی، آمریکا،اروپا و آسیا وجود دارد، لکه هایی (توده هایی) از این درخت در درّه طالقان، شهرستانک و ارتفاعات فریم گزارش شده است، عمر درخت طولانی، برگ ها بصورت بیضی مثلثی، گل ها بصورت شاتون و جدا از هم، پوست این درخت سفید وصاف است، چوب آن سخت و قابل ارتجاع بوده و برای مصارف داخلی و سوخت و ... کاربرد دارد از پوست آن داروهای پوستی می سازند.

2) توسکا Alnus : توسکا در کلیه مناطق اروپا و ایران در سرتاسر جنگل های ایران از جلگه تا ارتفاعات وجود دارد، دارای دو گونه می باشد.

الف ) توسکای قشلاقی Alnus glotionsa: این درخت معمولاً در ارتفاعات پایین و نزدیک به ساحل، جنگل های ساحل می روید، کنار رودخانه ها و جویبارها را برای رشد ترجیح می دهد، برگ ها بدون کرک و دندانه ای می باشد، پوست درخت در سنین بالا شکاف برداشته و به رنگ قهوه ای تیره در می آید، چوب آن نرم در مقابل باران با دوام ولی در خشکی مقاومت زیادی ندارد، مقاومت درخت در مقابل آلودگی هوا خوب است.

ب) توسکای ییلاقی Alnus subcordata: این درخت از جلگه تا ارتفاعات دیده می شود، تشخیص این گونه با گونه قشلاقی در برگ آن هاست که در توسکای ییلاقی نوک برگ کشیده و واحده ای آن قلبی شکل است.

خانواده کوری لاسه Corylaceae: این خانواده در ایران دارای دو جنس است:

c. betulus ممرز

Carpinus c. orientalis لور

c. sehuschaensis کچف

Corylaceae c. macrocarpa تغر

Corylus c. avalana

c. colurana

1) جنس کارپینوس Carpinus: این درخت در ایران در جنگل های شمال دارای 4 گونه است:

الف) ممرز Carpinus betulus: این درخت از جلگه تا ارتفاعات متوسط و از ارسباران تا گلی داغی انتشار دارد و به ارتفاع بیش از 20 متر می رسد پوست آن خاکستری که در سنین بالا شیاردار می گردد، برگ هایش دارای دمبرگی بطول 8 تا 15 میلیمتر بوده، پهنک آن صاف و شکل آن تخم مرغی کشیده و نوک تیز است شاتون های آن آویزان و بطول 2 تا 5 سانتیمتر می رسد، چوب ممرز در مصارف روستایی کمتر استقبال می شود اما بعنوان تخته لَت( شیروانی ) مصرف زیادی دارد امروزه از چوب ممرز برای خمیر کاغذ استفاده می شود.

ب) لَوَر Carpinus orientalis: درخت کوچکی است که معمولاً کمتر از 10 متر ارتفاع دارد و در سرتاسر ارتفاعات جنگل های شمال پراکنده است، دمبرگ و پشت پهنک آن کم و بیش دارای موهای ابریشمی است (درایران زیاد است).

ج) کَچَف Carpinus sehuschaensis: این درختچه در ارتفاعات بالای جنگل های شمال وجود دارد شاخه های جوان آن قهوه ای متمایل به سرخ است ( درایران کم است).

د) تغر (ماکروکارپا) Carpinus macrocarpa: این گونه در جنگل های جلگه ای و میان بند شمال ایران با گونه های ممرز مخلوط است و تا ارتفاع 2300 متری وجود آن گزارش شده است برگ های آن نازک، پهن و نوک تیز است( درایران کم است).

2) جنس کوریلوس Corylus: این جنس در ایران 2 گونه نام برده شده که مهم ترین آن ها:

هر گیاه دارای یک اسم با جنس و گونه است برخی از گونه ها دارای معنای خاصی هستند مانند:
Pinus alba کاج سفید
alpin کوهستانی
australis جنوبی
boreal شمالی
chinensis چینی
orientalis شرقی
officinalis دارویی
nigra سیاه
pendula آویزان
sylvsteris جنگلی
aestivalis (استوایی) تابستانه

الف) فندق (آوالانا) Corylus avalana: درخت کوچکی است (درختچه )به ارتفاع کمتر از 7 متر که در جنگل های ارسباران، آستارا، تالش، اردبیل و جنگل های گلی داغی وجود دارد جوانه آن تخم مرغی، برگ های آن پهن و تقریباً گرد که انتهای آن نوک تیز می باشد، چوب فندق سفید یا قرمز رنگ، نرم و قابلیت ارتجاعی دارد.

ب) کُلورانا Corylus colurana: وجود این درخت در لاهیجان و یزد گزارش شده است.

خانواده فاگاسه Fagaceae:

Fagus F. orientalis

Q. castaneifolia

Q. macranthera در شمال وجود دارد

Fagaceae Quercus Q.branti persica

Q.infectoria

Q.libani در غرب وجود دارد جنگل های زاگرس

Castania C.sativa شاه بلوط

خانواده فاگاسه Fagaceae: این خانواده از نظر درخت شناسی و جنگل اهمیت زیادی دارد این خانواده در ایران دارای 3 جنس می باشد:

1) جنس راش (فاگوس) Fagus: دارای یک گونه به نام فاگوس اورینتالوس ( راش) orientalis F.می باشد نام علمی راش از لغت یونانی فاگو (phago) به معنای خوراکی و دلیل آن خوراکی بودن دانه های آن است. درخت راش معمولاً از ارتفاعات 800 متر به بالا در جنگل های شمال رویش دارد و به ارتفاع 30 متر می رسد، این درخت به آسانی قابل تشخیص بوده و از روی تنه خاکستری و برگ های براق و جوانه های بیضی شکل و دانه سه گوش، همچنین اجتماعات آن در جنگل که گاهی عصه های وسیعی رابه خود اختصاص می دهند می توان شناخت. چوب آن برای مبل سازی، لوازم و اثاثیه منزل و ساختمان سازی و همچنین روکش گیری کاربرد دارد سال بذر دهی آن هر چند سال یک بار می باشد.

2) جنس بلوط (کورکوز) Quercus: این جنس دارای گونه ها و واریته های متعددی است که بعضی ها در شمال و تعداد بیشتری در جنگل های غرب ایران گسترش دارد، مهم ترین گونه های آن عبارتند از:

الف) بلوط مازو Quercus castaneifolia : این درخت یکی از گونه های بلوط شاخص در جنگل های شمال می باشد، ارتفاع آن به 40 متر و قطر برابر سینه آن 5/3متر می رسد برگ ها بیضی کشیده یا به صورت نیزه و دندانه های تیز دارد در پوست و برگ آن ماده شیمیایی بنام تانن استخراج می شود که در چرم سازی کاربرد دارد، چوب آن محکم و سخت، برای تهیه درب و پنجره و ساختمان سازی کاربرد دارد.

ب) جنس اوری ( ماکران تِرا) Quercus macranthera: این درخت به ارتفاع حدود 20 متر مخصوص ارتفاعات بالای جنگل های شمال ایران است که از ارسباران تا گرگان دیده می شود. شاخه های یک ساله و دوساله، دمبرگ، پشت پهنک و پیاله میوه آن را کرک های خزی پر پشت پوشانیده است برگ هایش چرمی با قاعده قلبی یا گرد می باشد.

برانتی پرسیکا Q.branti persica : این گونه درختی به نام بلوط زاگرس یا بلوط غرب شهرت دارد این درخت در سرتاسر سلسله جبال زاگرس رویش دارد بلندی این درخت در شرایط طبیعی و مساعد بیش از 15 متر می رسد تاج آن کروی، برگ پهن و چرب مانند، تخم مرغی با لبه دندانه دار است، میوه آن کشیده در داخل پیاله مخروطی قرار دارد.

دارمازویا مازودار( اینفکتوریا) Q.infectoria : دارای واریته های زیادی است که در کردستان و سردشت می روید پوست تنه آن خاکستری و ترک خورده است، میوه آن استوانه ای کشیده صاف و براق به رنگ قهوه ای روشن به طول 5/2 تا 3 سانتیمترمی رسد.

یوُول(لیبانی) Q.libani : این درخت به ارتفاع 10 متر می رسد با تنه خاکستری که در درختان مسن پوست تنه شیار دار می گردد این درخت نیز در ارتفاعات و جنگل های سردشت و کردستان می روید، بریدگی برگ ها گاهی عمیق و نامنظم است، سطح فوقانی برگ ها فاقد کرک ولی سطح تحتانی کرک دار است، بذر ها کوتاه و چاق هستند.

شاه بلوط C.sativa : این درخت در ارتفاعات میان بند شمال ایران و بر روی خاک های اسیدی می روید، رویشگاه محدودی دارد در جنگل های گیلان در ناحیه فومن و در جنگل های شفارود، اجتماعاتی از این درخت همراه با بلند مازو و کلهر و ممرز وجود دارد، درخت بلندی است که پوست تنه آن دارای شکاف های طولی است که حالت مارپیچی دارد برگ آن کشیده و دندانه آن ارّه ای عمیق است و به طول 10 تا 25 سانتیمتر می رسد، گل های شاتونی آن در تابستان بعد از پدید آمدن برگ ها ظاهر می شود میوه آن خوراکی است و به همین جهت در بعضی از منازل روستایی به خاطر استفاده از میوه آن کشت می گردد.

Tiliaceae Tilia T.begonifolia نمدار

خانواده تیلیاسه Tiliaceae:

خانواده کوچکی است که گونه های متعدد آن در نقاط مختلف دنیا پراکنده اند و به صورت درخت و درختچه عمدتاً در قسمت های گرمسیری یا تروپیکار(مناطق قاره ای) می رویند این خانواده در ایران دارای یک جنس و یک گونه می باشد:

نمدار begonifolia: درخت نمدار که آن را زیر فون می نامند در ایران در جنگل های شمال به طور سراسری وجود دارد ارتفاع درخت به بیش از 20 متر می رسد شکل برگ قلبی و دندانه دار و حاوی نوک در انتها می باشد گلهای زرد رنگ و خوشبو در خرداد ماه بر روی درخت ظاهر می شود برگ این درخت به مصرف دام در جنگل می رسد. گل نمدار را پس از خشک کردن دم کرده و استفاده می کنند( به صورت چای) که برای بعضی از بیماری ها مفید است عسل حاصل از گل نمدار معروف است( تک درخت پراکنده، محل آن سنگ لاخی است).

زبان گنجشک F.excelsior زبان گنجشک(ون)

Fraxinus F.rotundifolia زبان گنجشک

Oleaceae زیتون O.aucheri اوچری

Oleae O.europaea اروپیا

O.ferruginea فروجینا

خانواده اُلیاسه Oleaceae:

این خانواده در ایران شامل زبان گنجشک (ون) و زیتون می باشد.

زبان گنجشک (ون) excelsior: این درخت در سرتاسر جنگل های شمال وجود داشته و تنه آن خاکستری رنگ است درختی زیبا و سریع الرشد است به ارتفاع بیش از 20 متر می رسد برگ آن سبز کم رنگ و نوک برگچه ها تیز و دندانه دار و تعداد برگچه های آن 15 الی 17 عدد بوده و برای دام خوش خوراک است چوب آن در برابر رطوبت بادوام و برای سوختن و تهیه ذغال خوب است نام زبان گنجشک شاید بخاطر میوه های آن باشد .

جنس زبان گنجشک F.rotundifolia : دارای گونه ها و واریته های چندی است که بعضی ها حالت زینتی دارند یکی از گونه های مهم که در مناطق مرکزی و غرب ایران انتشار دارد گونه rotundifolia رُتوندیفولیا می باشد که حتی در دامنه های جنوبی البرز نیز انتشار دارد برگ های این درخت کبود رنگ، نیزه ای با انتهای کشیده و با دندانه های فاصله دار است.

جنس زیتون ( اُلیا) Oleae : زیتون دارای سه گونه می باشد که به شرح هر یک از آن ها می پردازیم :

گونه زیتون اوچری aucheri: درختچه ای است با تنه ای به هم پیچیده این درختچه در جنوب ایران و استان کرمان وجود دارد، ارتفاع آن حدود 3 متر و برگ هایش چرمی است، روی برگ سبز تیره ی براق و پشت آن نقره ای و کمی طلائی رنگ است، میوه آن سیاه رنگ و ناصاف است ( چروک دار)

گونه زیتون اروپیا europaea: این درخت در نواحی مدیترانه و در مناطق مختلف نیمه مرطوب و نیمه خشک ایران دیده می شود در ایران در منطقه رودبار، منجیل، بهشهر، رامیان و گرگان وجود دارد، درختی است به ارتفاع حداکثر به ارتفاع 15 متر ، برگها متقابل ، چرمی کشیده، میوه آن بیضی شکل و خوراکی است با بذر و قلمه زیاد می شود و دارای واریته های متعددی است.

گونه زیتون فروجینا ferruginea: این گونه را از بلوچستان ( سراوان و ایرانشهر) نام برده اندشباهت زیادی به زیتون معمولی دارد ولی برگ هایش بزرگ تر و پشت برگ ها قرمز رنگ است.

S.aegyptiaca var longiforns بید مشک(اِجیپتیکا)

بید S.babeylonica بید مجنون

Salix S.alba بید سفید (فُک)

S.elbursensis سرخ بید

Salicaceae S.fragilis بید فوکا

صنوبر-تبریزی p.alba سپیدار

Populus p.nigra شالک

p.caspica (کاسپین) سفید پلت

p.euphratica پده (ایوفراتیکا)

خانواده سالیکاسه Salicaceae: این خانواده در ایران دارای دو جنس مهم است بید Salix – صنوبر Populus

جنس بید Salix: نام علمی بید از دو واژه sal ( نزدیک ) و lis ( آب ) گرفته شده است و به علت رویش گونه های مختلف آن در کنار جویبار می باشد، بید ها بصورت درخت یا درختچه های دو پایه هستند و ساقه های جوان بعضی از گونه ها(سرخ بی) برای سبد بافی استفاده می شود و دارای تعداد زیادی گونه می باشد که مهم ترین آن ها عبارتند از:

بید مشک aegyptiaca: این بید در مینو دشت گرگان تا ناحیه بندر انزلی و آستارا و در نواحی خشک ایران وجود دارد بر خلاف اسم گونه که به مصر ( aegyp) نسبت داده شده اصل آن از ایران است برگ های بید خشک و بیضی شکل است این گونه دارای واریته ای به نام لُنگی فورنس (longiforns) است که برگ های آن معمولاً باریک تر از گونه اصلی است ، عرق بید مشک بیشتر از این واریته به دست می آید این واریته در مناطق نیمه خشک و نیمه مرطوب، اراک، همدان، آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی و فارس کشت می گردد.

بید مجنون babeylonica: این درخت در نقاط مختلف ایران کاربرد زینتی داشته و معمولاً روی بیدهای دیگر پیوند زده می شود برگ های بالایی این درخت نیزه ای باریک و در انشعابات پایین پهن تر است طول زندگی بید مجنون کوتاه و تقریباً 30 سال است.

بید سفید( فُک) alba: این بید در اغلب نقاط خشک ایران از غرب تا شرق و همچنین در شمال ایران رویش دارد عمر این درخت به بیش از 80 سال می رسد ارتفاع آن در شرایط مناسب به بیش از 15 متر می رسد چوب تنه آن زرد مایل به قهوه ای و دارایس شکافهای طولی است گل های نر بصورت شاتون های زردرنگ روی درخت نر و گل های ماده روی پایه های ماده به صورت کپسول کوچک ظاهر می شود ازدیاد آن به صورت قلمه بوده و به سرعت ریشه می دهد.

سرخ بید elbursensis: این گونه در بعضی از مناطق بحر خزر مانند چالوس و ارتفاعات بالاتر دامنه های جنوبی البرز، کرج و بعضی از نقاط استپی انتشار دارند این درختچه دارای شاخه های نازک و درخشان که معمولاً سرخ رنگ یا ارغوانی رنگ است و به علت داشتن خاصیت خمش پذیری برای ساختن سبد بکار می رود.

فوکا fragilis: این گونه دارای شاخه های بسیار شکننده می باشد و محل رویش آن در جلگه های شمالی ایران است، شبیه بید سفید بوده با این تفاوت که برگ های فوکا عریض تر و براق تر و همچنین سطح برگ فوکا در ابتدا کرک دار است و بعد از مدتی کرک های ریز و شاخه های آن تا حدی مثل بید مجنون از تاج درخت آویزان می شود.

جنس پوپولوس: صنوبر ها از درختان سریع الرشدی هستند که دارای گونه ها و واریته های متعددی می باشند، صنوبرها در صنعت و اقتصاد اهمیت بسزایی دارند.

این درختان مثل بیدها با هم تلقیح شده و دو رگه هایی از آن ها حاصل می شود گرچه بید و صنوبر هر دو در محیط های مرطوب رشد می کنند ولی جنس صنوبر زمین های زه کشی شده را ترجیح می دهند چوب صنوبر به علت سبکی و طویل بودن الیاف آن مصرف زیادی دارد از جمله تخته سه لا، کبریت سازی و مصرف سوخت.از مهم ترین گونه ها می توان درختان زیر را نام برد:

سپیدار p.alba: درخت بزرگی است که در شرایط مناسب به ارتفاع 30 مترمی رسد تاج این درخت معمولاً تخم مرغی شکل است برگ سپیدار در سطح زیرین سفید نقره ای و در سطح فوقانی سبز رنگ است. هر برگ 3 تا 5 لوب عمیق دارد این درخت آب و هوای معتدل را ترجیح می دهد و احتیاج به نور و حرارت فراوان دارد.

شالک p.nigra: این گونه در نقاط استپی ایران، دامنه های جنوبی البرز، رشته کوه های زاگرس و در کنار خاک های مرطوب ، نهر ها و جویبارها می روید. ارتفاع آن به حدود 30 متر می رسد، پوست تنه دارای شکاف های خاکستری مایل به سیاه است این گونه دارای واریته های زیادی است که مشهورترین آن واریته تبریزی است ، چوب این گونه سبک و برای انواع تخته سه لا، کبریت سازی و دیگر صنایع کاربرد دارد.

سفید پلت p.caspica(کاسپین): این درخت در نواحی شمال ایران از آستارا تا گرگان همراه توسکا در جنگل ها دیده می شود جنگل های وسیع آن در کنار رودخانه سپید رود گیلان( آستانه) وجود دارد. شکل برگ پهن و تقریباً قلبی شکل همراه با سینوس زاویه دار است .

پده (ایوفراتیکا) p.euphratica: این درخت مخصوص نواحی گرمسیری است و در کنار رودخانه کارون و سیستان (زابل) می روید این درخت در جوانی برگهای کشیده دارد و بعد ازموسم شدن برگها به صورت هتروفیلی روی درخت دیده می شوند.( جند جور برگی)

نارون

Ulmus u.carpinifolia اُوجا

u.glabra مَلَج

Ulmaceae zelkova z.carpinifolia آزاد ( crenataنام دیگر آن (

c.australis داغداغان

Celtis c.caucasica تا

c.tournefortii تایله

خانواده اُلماسه Ulmaceae:

این خانواده دارای درختان و درختچه های خزان کننده بوده و از مشخصات بارز آن ها غیر متقارن بودن برگ آنهاست. بدین معنی که نیمی از پهنک بزرگتر از نیمه دیگر است .

این خانواده در ایران دارای سه جنس می باشد شامل:

جنس اُلموس ( نارون) ulmus که دارای دوگونه زیر است :

الف) گونه اُوجا u.carpinifolia: این درخت در جنگل های شمال ایران از آستارا تا گلیداغی و همچنین در نقاط استپی قرار دارد درختی است نور پسند به ارتفاع حدود 20 متر، برگ ها صاف و به صورت متناوب بر روی شاخه ها قرار گرفته اند.

ب) گونه ملج u.glabra: این درخت در ارتفاعات میانی و بالای جنگل های شمال وجود دارد سطح برگ خشن و دندانه دار و صاف و سبز رنگ است. چوب آن به خاطر مقاومت در مقابل حشرات و نقوش زیبا عموماً برای ساخت مبل ومیز و صندلی کاربرد دارد.

جنس زلکووا zelkova که دارای یک گونه به شرح زیر است:

گونه آزاد z.carpinifolia : این درخت در مناطق جلگه ای و میان بند و تا حدودی مناطق بالاتر در عرصه شمالی کشور وجود دارد. این درخت همچنین در کردستان ( مریوان ) نیز دیده می شود، دارای برگ های دندانه دار و تقریباً بدون دمبرگ، که طول برگ های آن 2 تا 5 سانتیمتر می رسد. گلهای آن سفید و